Nền kinh tế số đã thay đổi đáng kể kể từ khi các điều khoản số hóa của CPTPP được hoàn thiện vào năm 2015. Để duy trì vị thế "tiêu chuẩn vàng" với tư cách là hiệp định hàng đầu về các quy tắc thương mại quốc tế, các thành viên CPTPP sẽ cần có những bước tiến đáng kể trong việc cập nhật chương thương mại điện tử của hiệp định, bao gồm các rào cản cho AI và các dịch vụ kỹ thuật số sẵn sàng cho tương lai. Một Hiệp định CPTPP được hiện đại hóa sẽ thúc đẩy sự thống nhất chính sách toàn cầu và đóng vai trò là một hàng rào quan trọng chống lại sự phân mảnh kinh tế hơn nữa.
Chỉ vài tuần sau khi chính quyền Trump nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, chính sách kinh tế toàn cầu đã bước vào giai đoạn bất ổn sâu sắc. Những đồn đoán về các cuộc chiến thương mại tái diễn, hàng loạt thông báo liên tục được đưa ra (cần một hệ thống theo dõi chuyên dụng để cập nhật thông tin cho các chuyên gia), và chính sách "thuế quan tương hỗ" mới của chính quyền, trên thực tế đang đe dọa khởi động một quá trình bảo hộ mậu dịch cấp tiến thay vì mở cửa thị trường dần dần, vốn là nguyên tắc nền tảng cấu tạo nên hệ thống thương mại toàn cầu cho đến nay.
Các nền kinh tế vừa và nhỏ đang đối mặt với một bối cảnh thương mại mới vừa khó lường vừa bị hạn chế một cách tùy tiện. Trong bối cảnh Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đang chật vật thực hiện chức năng đàm phán và giải quyết tranh chấp, cùng với việc các cuộc thảo luận về giảm thiểu rủi ro và đa dạng hóa ngày càng phổ biến, việc tăng cường củng cố cấu trúc thương mại quốc tế hiện tại chưa bao giờ cấp thiết đến thế.
CPTPP: Khuôn khổ đáng xây dựng
Trong số các hiệp định thương mại hiện có, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) nổi bật lên – trớ trêu thay, đây lại là một hiệp định ban đầu được Hoa Kỳ ủng hộ với tư cách là thành viên sáng lập, nhưng sau đó Tổng thống Trump đã rút khỏi. Ngày nay, CPTPP mang đến một thị trường chung với hơn 580 triệu người tiêu dùng, hơn 15% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu, các quy tắc thương mại tự xưng là "tiêu chuẩn vàng", và một danh sách các ứng viên tiềm năng ngày càng dài.
Quá trình rà soát tổng thể Hiệp định CPTPP, được khởi động vào năm 2023 và dự kiến hoàn tất vào cuối năm nay dưới sự chủ trì của Úc, nhằm đảm bảo rằng thỏa thuận này không chỉ dễ tiếp cận, hiệu quả và phù hợp mà còn duy trì vị thế hàng đầu trong các thỏa thuận thương mại toàn cầu. Tính cấp thiết của công việc này hiện đang được thể hiện rõ nét – cũng như những thách thức đi kèm.
Tại sao cần cập nhật Chương Thương mại điện tử
Chương về thương mại điện tử chắc chắn đã quá hạn cần được cập nhật. Mặc dù hiện đại vào thời điểm đó, nền kinh tế số đã thay đổi đáng kể kể từ khi các điều khoản về thương mại kỹ thuật số được hoàn thiện vào năm 2015. Tại cuộc họp gần đây nhất của Ủy ban CPTPP vào tháng 11 năm 2024, các quan chức đã khuyến nghị kết thúc các cuộc thảo luận thăm dò vào năm 2025 về việc cải thiện chương này, lưu ý rằng mục tiêu của công việc trong hai năm trước đó là tìm hiểu mối quan tâm đến việc "có khả năng hiện đại hóa Chương Thương mại Điện tử CPTPP để đảm bảo nó vẫn là tiêu chuẩn cao nhất cho các quy tắc thương mại số".
Các thành viên CPTPP sẽ cần phải đạt được những tiến bộ đáng kể - cả về khuôn khổ quản trị lẫn ứng phó với các công nghệ mới nổi và đột phá - để đạt được chuẩn mực này. Việc khởi động các cuộc đàm phán nâng cấp chi tiết trong năm nay đặc biệt quan trọng khi các thành viên mới đang tìm kiếm cơ hội gia nhập.
Những đổi mới về quản trị kinh tế số từ năm 2015
Giai đoạn từ năm 2015 đến nay đã chứng kiến một loạt đổi mới trong quản trị thương mại số, được xây dựng dựa trên, nhưng vượt xa, cách tiếp cận ban đầu của CPTPP. Đáng chú ý nhất là các hiệp định kinh tế số (DEA) mới, chẳng hạn như Hiệp định Đối tác Kinh tế Số và Hiệp định Khung Kinh tế Số của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), nhằm mục đích tạo thuận lợi cho thương mại trong nền kinh tế số thông qua các phương pháp tiếp cận hợp tác để xây dựng các quy tắc thương mại số.
Các bên tham gia vào các thỏa thuận số hóa kiểu mới này hầu hết đều là thành viên CPTPP: Singapore, Úc, New Zealand, Chile, Malaysia, Brunei, Việt Nam và Vương quốc Anh. Canada và Peru đã nộp đơn xin gia nhập. Điều này đặt nền tảng vững chắc cho việc hiện đại hóa CPTPP.
Các DEA này bao gồm một loạt các chủ đề rộng lớn, từ đổi mới dữ liệu đến nhận dạng kỹ thuật số có khả năng tương tác, cho đến hòa nhập cho nữ doanh nhân. Phạm vi của các thỏa thuận này vượt xa bộ quy định hạn chế về luồng dữ liệu và tạo thuận lợi thương mại của CPTPP, mặc dù nhiều điều khoản trong các DEA này chỉ đơn giản là bắt buộc hợp tác chứ không ràng buộc bởi luật cứng, vốn là cách tiếp cận được áp dụng trong hầu hết các điều khoản hiện hành của CPTPP.
Bên cạnh những thỏa thuận tương đối nhỏ, chủ yếu là song phương này, đã có những bước tiến đáng kể hướng tới sự thống nhất hơn trong các quy tắc thương mại kỹ thuật số toàn cầu. Tháng 7 năm ngoái, hơn 80 thành viên WTO – bao gồm hầu hết các thành viên CPTPP và các nước tham gia – đã công bố "dự thảo văn bản" của một thỏa thuận thương mại điện tử đa phương mới của WTO. Mặc dù việc hoàn thiện thỏa thuận này và đưa nó vào bộ quy tắc của WTO còn gặp nhiều trở ngại, nhưng bản thân "dự thảo văn bản" này đã cho thấy cuộc thảo luận về chính sách thương mại kỹ thuật số toàn cầu đã tiến xa như thế nào kể từ điểm khởi đầu của CPTPP.
Hiệp định Thương mại Điện tử WTO sơ khai bao gồm một loạt các chủ đề không có trong CPTPP nhưng lại nằm trong các DEA, chẳng hạn như hóa đơn điện tử, thanh toán điện tử và dữ liệu chính phủ mở. Hiệp định này bao gồm một vấn đề then chốt cũng nằm trong CPTPP – lệnh cấm thuế hải quan đối với các giao dịch điện tử (còn gọi là "lệnh tạm hoãn thương mại điện tử"). Hiệp định cũng bao gồm các điều khoản tương tự như CPTPP – tích hợp trong một loạt các lĩnh vực quan trọng quy định về tạo điều kiện cho thương mại, chẳng hạn như thương mại không giấy tờ, bảo vệ thông tin cá nhân và an ninh mạng. Tuy nhiên, mặc dù dự thảo hiệp định WTO có thể cung cấp một cơ sở quan trọng trong các lĩnh vực này, DEPA và các DEA khác trên thực tế đã có mức cam kết vượt qua mức độ tham vọng của hiệp định thương mại điện tử đa phương.
Một CPTPP hiện đại hóa cần phản ánh hợp lý những tiến bộ này. Ngoài ra, còn có những lĩnh vực khác mà ngay cả các DEA cũng chưa đạt được tiến bộ đáng kể, nhưng doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với những rào cản đáng kể, chẳng hạn như chính sách cạnh tranh và quy định về nền tảng, cũng như những nền tảng cốt lõi liên quan đến niềm tin số như danh tính số và môi trường trực tuyến an toàn. Những vấn đề này có thể sẽ khó giải quyết hơn đối với các thành viên CPTPP, nhưng sẽ giúp tạo ra một môi trường thương mại số liền mạch, cạnh tranh và đáng tin cậy hơn.
Thập kỷ qua cũng chứng kiến những nỗ lực kỹ thuật và pháp lý chi tiết trên các diễn đàn quốc tế, chẳng hạn như khuôn khổ pháp lý cho các chứng từ thương mại điện tử và một loạt các tiêu chuẩn kỹ thuật và công nghệ. CPTPP ban đầu được thiết kế để thúc đẩy các mô hình kinh doanh xuyên biên giới, bao gồm cả chuỗi giá trị toàn cầu. Để bắt kịp thời đại, các thành viên CPTPP nên thúc đẩy mạnh mẽ việc sử dụng và tham gia vào việc phát triển các tiêu chuẩn quốc tế như một cơ chế quan trọng để hỗ trợ tính thống nhất và khả năng tương tác ở cấp độ thực tiễn trong các chuỗi giá trị và giao dịch số.
Sự thay đổi thần tốc trong các lĩnh vực công nghệ số
Ngoài quản trị thương mại kỹ thuật số, bản thân công nghệ cũng đã có những bước phát triển vượt bậc kể từ năm 2015, với sự ra đời của trí tuệ nhân tạo tạo sinh và các công nghệ thế hệ tiếp theo khác, chẳng hạn như điện toán lượng tử, đã vượt ra khỏi phòng thí nghiệm và được ứng dụng thực tế.
Với tiềm năng chuyển đổi của AI đối với việc làm, năng suất và thương mại, không có gì ngạc nhiên khi đã có những hành động mạnh mẽ về quản trị AI trên phạm vi quốc tế trong những năm gần đây. Chính quyền Trump cũng đã nhận ra tầm quan trọng của AI, ban hành sắc lệnh hành pháp xóa bỏ các yêu cầu giám sát trước đây đối với việc phát triển và triển khai AI, và hiện đang tham vấn về "Kế hoạch Hành động AI" của riêng mình.
Tuy nhiên, các quy định về AI liên quan đến thương mại phần lớn vẫn chỉ mang tính chất tham vọng. Ví dụ, DEPA chỉ khuyến khích "nỗ lực thúc đẩy việc áp dụng các khuôn khổ đạo đức và quản trị hỗ trợ việc sử dụng công nghệ AI một cách đáng tin cậy, an toàn và có trách nhiệm". Một CPTPP được hiện đại hóa có thể giúp định hình các rào cản toàn cầu cho AI, bao gồm cả trong các trường hợp sử dụng cụ thể như quy trình quản lý thương mại. Tuy nhiên, những phức tạp đáng kể về chính sách, vốn đã làm chậm tiến độ tại các diễn đàn toàn cầu khác, có thể cũng sẽ ảnh hưởng đến các thành viên CPTPP.
Cùng với các công nghệ mới, các mô hình kinh doanh mới cũng xuất hiện – đáng chú ý nhất là quá trình số hóa toàn diện thương mại dịch vụ, với gần 60% tổng lượng xuất khẩu dịch vụ hiện được thực hiện dưới dạng kỹ thuật số, và mức tăng trưởng 9% trong xuất khẩu dịch vụ được thực hiện bằng kỹ thuật số trên toàn cầu vào năm 2023 vượt xa thương mại hàng hóa. Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể sẽ thúc đẩy những xu hướng này. Đáng tiếc là những tiến bộ này lại đi kèm với việc gia tăng các hạn chế đối với dịch vụ kỹ thuật số xuyên biên giới và sự phân mảnh ngày càng tăng của các quy định , đặc biệt là đối với luồng dữ liệu xuyên biên giới.
Về các dịch vụ được cung cấp kỹ thuật số, các thành viên CPTPP có khả năng đảm bảo tương lai cho loại hình thương mại quan trọng này. Là một hiệp định thương mại tự do toàn diện, CPTPP bao gồm cả các cam kết tiếp cận thị trường dịch vụ và các quy tắc về dịch vụ và thương mại kỹ thuật số. Các thành viên có khả năng tìm cách tự do hóa hoàn toàn các dịch vụ được cung cấp kỹ thuật số. Tuy nhiên, xét đến sự miễn cưỡng rõ ràng của ít nhất một số thành viên CPTPP trong việc mở lại các cam kết tiếp cận thị trường (vốn không được đề cập rõ ràng trong Điều khoản Tham chiếu của Đánh giá), khả năng này dường như thấp hơn.
Về luồng dữ liệu, sự gia tăng các quy định hạn chế hoặc áp đặt các điều kiện đối với luồng dữ liệu xuyên biên giới có những tác động tiêu cực thực tế đến thương mại và tăng trưởng, như một báo cáo mới từ WTO và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy. Báo cáo cho biết một kịch bản "phân mảnh hoàn toàn" (trong đó tất cả các nền kinh tế đều hạn chế hoàn toàn luồng dữ liệu) sẽ dẫn đến tổn thất GDP toàn cầu 4,5% và xuất khẩu giảm 8,5%. Mặc dù CPTPP ban đầu đặt ra "tiêu chuẩn vàng" cho luồng dữ liệu xuyên biên giới và các quy tắc địa phương hóa dữ liệu bắt buộc (trừ trường hợp ngoại lệ đáng tiếc đối với dịch vụ tài chính), nhưng hiện nay vẫn còn nhiều dư địa để làm rõ và thu hẹp các ngoại lệ về luồng dữ liệu, đặc biệt là khi xét đến cách tiếp cận tinh tế của một số đối tác thương mại trong lĩnh vực này.
Luận điểm chiến lược nhằm mở rộng thành viên CPTPP: hiện đại hóa ngành thương mại điện tử
Như đã đề cập ở trên, CPTPP có một danh sách dài các thành viên tiềm năng mới – mặc dù có lý do chính đáng để đưa một nhóm các nền kinh tế quan tâm vào cuộc, chỉ có Costa Rica nhận được lời mời bắt đầu quá trình gia nhập tại cuộc họp Ủy ban CPTPP vào tháng 11 năm ngoái. Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Ecuador, Uruguay, Ukraine và Indonesia vẫn đang xếp hàng chờ, trong khi Hàn Quốc, Thái Lan và Philippines đã bày tỏ sự quan tâm một cách không chính thức.
Sự gắn kết toàn cầu có thể sẽ được hưởng lợi đáng kể nếu những nước tham gia này, bao gồm cả một số nền kinh tế rất lớn, tham gia vào một hiệp định CPTPP cập nhật với một chương thương mại điện tử hiện đại. Chưa thấy hồi kết cho tình trạng gián đoạn hiện tại của hệ thống thương mại toàn cầu, việc củng cố và mở rộng CPTPP sẽ mang lại sự ổn định rất cần thiết cho doanh nghiệp và đóng vai trò là một biện pháp phòng ngừa quan trọng trước sự phân mảnh kinh tế và chủ nghĩa đơn phương tiếp tục gia tăng – và thậm chí có thể là sự trở lại của một cách tiếp cận đa phương hơn.
Về phần mình, Việt Nam cũng nên tham gia vào quá trình nâng cấp Chương Thương mại điện tử Hiệp định CPTPP một cách tích cực. Sự thay đổi mang tính bùng nổ của công nghệ số và thương mại điện tử đang là cơ hội rất lớn cho Việt Nam nhằm rút ngắn khoảng cách phát triển với các nền kinh tế lớn. Việt Nam cũng đang trong quá trình xây dựng Luật Thương mại điện tử đầu tiên của mình. Các quy tắc, xu hướng phát triển thương mại điện tử quốc tế cần sớm được dự báo, tính toán và quy phạm hóa vào các quy định của Luật, góp phần giúp cho Luật Thương mại điện tử khi được ban hành, sẽ thực sự tạo động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển một cách bùng nổ, và tự tin hòa nhập vào các thể chế thương mại điện tử song phương và đa phương./.
Nguồn: TS. Trịnh Minh Anh, chuyên gia kinh tế cao cấp